انسان، دنیا و آخرتش ("خود" و "ناخود")
روز بزرگداشت شیخ شهاب الدین سهروردی، شیخ اشراق - 1405
بسمالله الرحمن الرحیم
به محضر دوستان و سروران عزیز سلام عرض میکنم.
به مناسبت بزرگداشت جناب سهروردی، شیخ اشراق، دوستان فرمودند که ما گفتگویی در باب انسانشناسی و نسبت آن با هستیشناسی در آثار شیخ اشراق داشته باشیم و از جمله به مسئله مبدأ و معاد، و انسان پیش و پس از مرگ چگونه است؟ و نسبت انسان و جهان بپردازیم. یک نسبت بین رمزگوییهای شیخ اشراق و تحلیلهای سمبولیک و ارتباط آن با هرمنوتیکِ فهم انسان و جهان، جزء مواردی است که محققان و تعلیقهنویسان بر نظریات جناب سهروردی از آن یاد کردهاند.
البته هرمس و هرمسگرایی هم ریشههای یونانی و هم ریشههای ایرانیِ قبل از اسلام دارد و هم تطبیقات و تأییداتی در معرفتشناسی و هستیشناسیِ پس از اسلام دارد؛ اما قرائتهای متفاوت و گاه متضادی از هرمس و هرمسگرایی و هرمنوتیک شده است. حکمای اشراقی که "وجود" را نور دانستهاند، معتقد هستند وقتی نور، زندانی و مقید میشود، ما با ماهیت روبرو میشویم؛ به این بیان که هر ماهیت، ترکیب یا امتزاج نور و ظلمت است و وقتی نور وجود منقطع میشود، ماهیت، نماد و عین ظلمت است. اینها حتماً ریشههایی در فلسفه معنوی شرق و غرب دارد.
آن تعبیری که از هرمس نقل میشود که خورشید و ماه، اوزیریس و ایزیس هستند؛ خورشید، رمز نور و هستی است، و ایزیس و ماه، رمز چیستی و ماهیت هستند. خورشید، رمز وجود میشود و ماه، رمز موجود میشود. از جهاتی مباحث اصالت وجود و تشکیک وجود به یک چنین مناشئ و منابعی برمیگردد، اما لزوماً در همه جزئیات و حواشی، اینها یک چیز نیستند. این نگاه هرمسی به عالم میخواهد یک نگاه معنوی را تئوریزه کند و به شکل رمزگونهای از عروج نفس به قطب نورانی وجود، به نور سخن میگفت. این عروج از مراتب و مراحلی میگذرد، صعود میکند و این مراحل را طی میکند تا به روشناییها یا افلاک بالاتر برسد و به دیار سراسر روشنایی برسد.
بین فیلسوفان و همینطور در عرصه عرفان نظری در جهان اسلام هم ما کسانی از بزرگان را داریم که این شیوه نگاه را با الهیات اسلامی قابلجمع دانستهاند و این را صرفاً تعابیر شتّی و تعبیرات مختلفی از یک حقیقت بیان کردهاند: «حُسْنُکَ وَاحِدٌ». باز کسانی از بزرگان معتقد هستند که ممکن است شباهتها و ارتباطاتی بین این حقیقت باشد و گاهی صرفاً تفاوت تعبیر باشد، اما در یک مواردی هم تطبیق بیقاعده مفاهیم نامربوط بر یکدیگر است. ما حالا وارد این بحث نمیشویم؛ یعنی ممکن است مثلاً ملاصدرا این اشکال را به شیخ اشراق داشته باشد و بعد از جناب ملاصدرا هم کسانی به خود ملاصدرا این اشکال را داشته باشند. الان ما وارد آن بحث نمیشویم. ما فرض را بر این میگذاریم که در یک مواردی تفاوت تعبیر هست، اما میتواند یک حقیقت الهی و معنویِ اجمالاً مشترکی هم در این تعابیر باشد، ولو این که قبل از اسلام ریشههای ایرانی و یونانی، یا حتی در هند و چین و اینها داشته باشد؛ و چنانکه میدانیم حتی سختگیرترین و باوسواسترین و دقیقترین مفسرانِ این دیدگاههای فلسفی و عرفانی و نسبت اینها با مفاهیم وحیانی در عرصه تعریف انسان و جهان، اصل این قضیه را پذیرفتهاند که این حقیقت میتواند یکی بوده باشد؛ اما این که بعداً گرفتار شرک و خرافات شده است یا خیر، و آیا معنای آن عبارات با معنای این عبارات یکی است یا خیر، اختلافنظر بوده است و هست و خواهد بود. اما اصل این مفاهیم و این آموزهها تقریباً در همه پنج قاره جهان، شدید و ضعیف، و شفاف یا مبهم، مورد توجه بوده است. مانویها، آنها هم بهرههایی از این دیدگاهها بردهاند و مخصوصاً طبیعیاتِ جریان هرمسی را پذیرفتهاند و آن را مبنای بعضی از الهیات و معنویات خود قرار دادهاند؛ یعنی در ایرانِ قبل از اسلام هم این مفاهیم بود و شیخ اشراق یک پیوندی بین آنها با مفاهیم اسلامی برقرار میکند و میگوید: آنچه در مفاهیم اسلامی بیان شده است، همان است اما دقیقتر است. متفکران مسیحی هم مباحث رمزی و عرفانی داشتهاند و دارند، بهخصوص که در تفسیر انجیل و کتاب مقدس، عهد عتیق و جدید، در پذیرش معنای ظاهریِ بسیاری از تعابیر در کتاب مقدس، با مشکلات زیادی مواجه شدند.
در ادبیات ایران هم شما این مسئله را میبینید؛ مثلاً جناب نظامی به عنوان نمونه به داستان هرمس و اسکندر اشاره میکند که درِ آسمان را با همت میتوان باز کرد و به نیروهای وجودی و باطنی عالم، یعنی عالم غیب، میتوان در عالم ماده و شهود دخالت بیشتری داد و آنها را به خدمت گرفت. اصلاً بعضی تعابیری که از هرمس نقل میشود، حالا بعضی هرمس را حضرت ادریس از انبیا دانستهاند. در حکمت شیخ اشراق هم باز شما آثار این مفاهیم رمزی و تداوم این اصطلاحات رمزی را میبینید؛ که بعضی اصل حکمت و تعلیم، معنویات و تعلیم اسماءالله به فرزندان آدم و حوا را مربوط به حضرت ادریس دانستهاند. صاحب اسفار، او را خود حضرت آدم میداند که آن حکمت اول را حضرت آدم به فرزندان خود، به شیث و ادریس که همان هرمس است منتقل کرده است و بعد به حضرت نوح منتقل شده است؛ و هرگز جهان از شخصیت و ظرفیتی که بهواسطه او علم توحید و معاد، هستیشناسی، خداشناسی و انسانشناسی برپا بماند و ادامه پیدا بکند، خالی نبوده است و نخواهد بود، و حجت خدا ولو غایب از نظر، همیشه هست. همان معلم اول است که حکمت را در اقالیم بشری گسترش داد؛ پدر حکیمان و اعلم علما خود حضرت آدم بود که اسماءالله را از خدای متعال گرفت و به فرشتگان و همینطور به نسل خود، نسل انسانی تعلیم داد. حالا جناب سهروردی یک مقداری صریحتر از این تعابیر استفاده میکند. ارتباط آن با مکتب افلاطونی که در شام بود، و ارتباط آن با میراث فرهنگی بینالنهرین، و با آنچه از مندائیان و صابئین و مانویها برجای مانده بود. یک دورهای در منطقهای از بینالنهرین تا شامات، بسیاری از حکما و عرفای شرق و غرب، آنجا در کنار هم تجمع داشتند و بحث میکردند؛ یعنی هم افلاطونیها و نوافلاطونیها، هم فیثاغوریها و هرمسیها؛ یک نمایشگاه بلکه آوردگاه پویایی از مکاتب مختلفی بود که هرکدام مدعی تعریف معنویت بودند و اشتراکات و اختلافاتی داشتند؛ و آثار آن در فلسفه و کلام و عرفان تا همین الان هم باقی است. بعد از قرنها و قرنها، تغییراتی و تحریفاتی هم پیش آمده است اما همچنان اصل مسئله هست.
من خواستم یک گزارش اجمالی از آن بستری که جناب سهروردی با آن مفروضات و با اصطلاحات خاص، چه تبیینی را از انسان و حیات و مرگ و علم و جهل و شقاوت و سعادت او با استناد به آیات قرآن کریم و تعالیم انبیای الهی میخواهد ارائه بدهد، عرض کنم.
آنها در این دیدگاه به عالم، نگاه عقلانی و باطنی داشتند که هستی یک سطح ندارد، هستی مراتب دارد، و اصل وجود و مبدأ و معاد و مبدأ و منتهای هستی به خداوند برمیگردد. احاطه عقلی بر خداوند و شناخت عقلی خداوند محال است؛ اثبات عقلی ممکن است اما شناخت دقیق عقلی از خداوند امکان ندارد و از دسترس بشر فراتر است. بعد بین اینها که نسبت این هستی با خداوند چیست، باز طبیعتاً اختلافاتی وجود داشته است و دارد؛ یعنی کسانی هستند که متفکر هرمسی دانسته شدهاند اما هستی الوهی و خداوند را همین کلیت وجود دانستهاند؛ یعنی خدا با وجود مساوی است، یا خدا با جهان مساوی است، یا خداوند پدر جهان است و تعابیری از این قبیل به کار بردهاند که این تعابیر هرچه مبهمتر و دوگانهتر ذکر میشود، به جای این که مشکل را حل کند آن را بیشتر میکند یعنی حل مسئله نیست، بلکه خود آن جزئی از مسئله میشود. اما این که نسبت هستی را با خداوند چگونه باید فهمید و بیان کرد، و آیا کسانی که وجود و هستی را «خدای دوم» یا «خدای ثانی» نامیدهاند و بعد انسان به عنوان ضلع سوم بعد از خدا و جهان مطرح میشود، چه نسبتی با آنها دارد؟ این مسئله، مسئلهای فوقالعاده مهم است و بود و نبود اینها چگونه است؟ این پرسش از همان اول بزرگترین پرسش بوده است تا همین الان، و تا آخر هم بزرگترین پرسش همین است؛ و فهمِ پاسخهای مختلف و نسبت آنها با هم، کار بسیار مهم و دقیقی است، کار پیچیدهای است و از خیلیها برنمیآید.
در مکاتب دیگر هم "هرمس" با نامهای دیگری مطرح است؛ مثلاً در مدرسه اسکندرانی به «تیر» یا «عطارد» تعبیر میشود که به انسان و کیمیای انسانی اشاره دارد. انسان، واسطه جهان محسوس و جهان معقول میشود، و هرمس، حلقه واسطه خاک و افلاک است و حقایق ازلی و ابدیِ معنوی، متعالی و باطن جهان را برای خاکیان و برای بشر تدلیس کرده است و این نهضت از آنجا شروع شد. در قلمرو انسانشناسی از جهات مختلف و از منظرهای مختلف بحث میشود.
ما میخواهیم ببینیم فیلسوفان از چه منظر به انسان و حقیقت انسان نگاه میکنند و مرگ و زندگی را، ماده و معنا را، دنیا و آخرت را، و ظاهر و باطن انسان و جهان را چطور تحلیل میکنند؟ و ما بطور خاص به تفسیرهای جناب سهروردی توجه داریم. در علوم پزشکی و زیستشناسی و مانند اینها، مرگ و زندگی یک تعریف دارد که در واقع تعریف خودِ مرگ و زندگی نیست، بلکه تعریف آثار و علائم زندگی و مرگ است. در هیچ دانشگاهی در جهان قدیم و جدید، بشر نتوانسته است بفهمد حیات و زندگی واقعاً چیست و مرگ دقیقاً چیست؛ اما راجع به آثار آن و علائم آن و مقارنات آن بحث میکنند و هزاران سال است که هرچه ما جلوتر میرویم اطلاعات بیشتری پیدا میشود؛ اما آنها فقط میتوانند بگویند مرگ یعنی این سازمانِ فعالِ بدن انسان که در این عالم طبیعت، حافظ حیات ما است تعطیل میشود و بدن فقط ساختار جسمانی است. آنها آثار مادی بدن را در موقع مرگ یا زندگی، از نقطهنظر مادی و از دیدگاه حواس پنجگانه، در دانشگاههای دنیا مورد توجه و بحث قرار میدهند. مرگ هم متقابلاً توقف فعالیت مغز و قلب و اندامها و از بین رفتن حرارت جسم میشود و اصلاً صحبت از این که یک چیزی به نام مثلاً روح یا نفس از بدن خارج شده است، اینها خیلی در پزشکی و زیستشناسی مطرح نیست. شما در فیلمها دیدهاید که مثلاً روحی از موانع و همه جا عبور میکند ولی کاملاً به شکل همین بدن و در قالب این بدن است. این تصویر از روح و نفس هم در مباحث غالب فیلسوفان ما نیست. آنها اصلاً روح یا نفس را اینگونه معنی و تفسیر نمیکنند که انگار یک موجودی عین این در داخل شما است و بعد که بیرون میآید، آن میمیرد و این زنده میماند.
اما راجع به دو بدن یعنی بدن دنیوی و بدن اخروی در انسان چرا، سخن گفته شده است، اما این که این بدن اخروی و بدن دنیوی با یکدیگر چه نسبتی دارند، اصلاً چه خواصی دارند و چه نسبتی با خواص جسم دارند، یک بحث دیگر است. الآن فرصت نداریم و من نمیخواهم به دیدگاههایی بپردازم که بزرگان مشاء مانند جناب فارابی و جناب ابنسینا بحث کردهاند؛ مبنی بر این که مرگ یعنی جدا شدن روح و نفس که بطور طبیعی به دلیل به هم ریختن نظم طبیعی بدن و نارسایی بدن ایجاد میشود یعنی منشأ مرگ این است که این بدن دیگر قابلیت برای ادامه دادن ندارد، وگرنه روح انسان با استدلالهای متعددی که هم مشائیان، هم اشراقیان و هم صدراییها ارائه کردهاند، نمیتواند موقت، زائل و مادی باشد.
من سعی میکنم بیشتر در حول و حوش دیدگاههای جناب سهروردی بمانم، خیلی از آن فاصله نگیرم و بیشتر پیرامون دیدگاه او بحث کنیم؛ البته به این بهانه، نظرات دیگران هم کم و بیش مطرح میشود.
هنگامی که شما انسان و نفس انسان را باقی و مجرد بدانید، حتماً نظریه شما راجع به مرگ و تعریف مرگ عوض میشود؛ یعنی این تعریفی که فقط در زیستشناسی و پزشکی وجود دارد، بسیار ناقص است و بیشتر به آثار مادیِ مرگ و حیات توجه دارد، یک سطح عمیقتر، فلسفیتر و استدلالیتر میشود. چون اگر نفس ابدی باشد و ما استدلال داشته باشیم که این نفس ابدی است، آن وقت دیگر مرگ نابودی انسان نیست. در زیستشناسی و پزشکی، مرگ به خاطر تباهی بدن ایجاد میشود؛ یعنی بدن خراب میشود و ما میمیریم. اما همانطور که به عنوان نمونه عرض کردم و شیخ اشراق هم به این مسئله اشاره دارد، مرگ یعنی رهایی روح از قید بدن. این رهایی به خاطر چه امری رخ میدهد؟ نه به خاطر خراب شدن بدن، بلکه به خاطر بینیاز شدن نفس انسان از بدن رخ میدهد؛ یعنی نفس به حالتی میرسد و بلوغ تکوینی پیدا میکند که دیگر دلبستگی و نیازی به این بدن ندارد. بدن پیر میشود اما روح پیر نمیشود؛ بدن آنتروپی دارد اما روح نابود نمیشود.
این تعبیر با بعضی دیگر از مبانی و مفروضات ارتباط دارد؛ مثلاً این که ما تکامل انسان را بر اساس حرکت ذاتی، تحول ذاتی و جوهری ببینیم و بنا کنیم، و این که همه اشیاء در حال حرکت و تکامل ذاتی و جوهری هستند و همه هستی معاد دارد. اصلاً هیچ امری در این عالم ماده و محسوس، ثابت وجود ندارد و همه جهان مادی ذاتاً در حال تحول، حرکت، تغییر و تکامل است؛ تکامل نه به معنای اخلاقی و معنوی، بلکه تکامل به مفهوم فلسفی کمال طبیعی مد نظر است. این دیدگاه با دیدگاههای فلسفه یونان فرق میکند که در آن، هستی با یک نوع ایستایی و نه به شکل پویا تعریف میشود؛ حتی در فلسفه ارسطو با نگاه و تبیین خاصی که او بیان میکند. اما جهان این فیلسوفان مسلمان، جهانی بسیار جنبنده و پویا است و هیچ لحظهای از آن با لحظه قبل از آن یکی نیست، تا چه رسد به انسان. تمام اشیاء و موجودات آسمانها و زمین، همگی مشغول تکامل هستند؛ انسان هم یکی از این موجودات است و مشغول تکامل است، منتها تکامل انسان با تکامل بقیه موجودات تفاوتهایی دارد.
درست است که نفس و روح انسان با مرگ از بدن او جدا میشود، ولی ما مرگ را اینطور تفسیر میکنیم که گویی ما یک لباس کهنه و خراب را دور میاندازیم و از این لباس جدا میشویم. یک وقت است که شما میگویید من میخواهم، میتوانم و نیاز دارم که خیلی طولانیتر یا برای ابد در این عالم ماده بمانم، ولی این بدن کشش نمیآورد و ظرفیت ندارد، لذا ما مجبور میشویم و میمیریم.
یک وقت هم شما میگویید: نه، آن که بینیاز میشود روح من است، نفس انسان است؛ انسان از این بدن بینیاز میشود و دیگر به لحاظ تکامل طبیعی، نیازی به باقی ماندن در عالم طبیعت و ماده ندارد. این بدن تبدیل به لباس کهنه میشود، انسان آن را دور میاندازد و وارد مرحله بعدی میشود. اینها کاملاً دو تفسیر متفاوت از مرگ هستند و آثار اخلاقی، روانی و عملی آنها هم با هم فرق میکند.
این سؤال مقدم است بر این که چرا من، این بدن نیستم و هنگامی که دیگر به این بدن نیاز ندارم از آن عبور میکنم و به مراحل بعدی و فاز بعدی میروم؟ این مسئله با این نکته ارتباط دارد که بدن من مادی است، اما خود من نمیتوانم مادی باشم. استدلالهایی که فیلسوفان از جمله جناب سهروردی در مورد تجرد نفس آوردهاند، اگرچه حالا ما نمیتوانیم به تفصیل به آنها اشاره کنیم، اما میخواهم توجه دوستان را به بعضی از نکات آن جلب کنم. البته آنچه من عرض میکنم همگی در کتابها و مقالات قدیم و جدید وجود دارد و بنده هیچ سخن مندرآوردی عرض نمیکنم؛ بلکه من سعی میکنم چکیده همان مطالبی را که در بعضی آثار به آنها اشاره شده است، در قالب یک یا دو مسئله اصلی در باب انسانشناسی عرض کنم.
قبل از جناب سهروردی هم بر این مسئله که نفس نمیتواند مادی باشد و مجرد است، استدلالهایی شده است؛ مشائیان استدلال کردهاند و جناب سهروردی هم بعضی از همان استدلالها را تأیید و تکرار میکند. یکسری استدلالها هم وجود دارد که ظاهراً در آثار فیلسوفان قبل از سهروردی، چه در یونان، چه در ایران و چه حتی میان فیلسوفان مسلمان وجود ندارد؛ گفته شده است که بعضی از این استدلالها برای نخستین بار ابداع خود سهروردی و فهم و کشف اوست. مثلاً او یک برهان برای تجرد نفس را این دانسته است که انسان هرگز از ذات خود غافل نمیشود. این عدم غفلت از «من»، دلیل بر مادی نبودن «من» است؛ زیرا انسان ممکن است از همه چیز، از بدن خود و از همه عوارض و آثار آن غافل بشود، اما از خود غافل نمیشود. یعنی غفلت از مجموعه بدن، اجسام و عوارض ممکن است، اما غفلت از خود و غفلت از «من» امکان ندارد. او نتیجه میگیرد که چون احکام جسم بر «من» حاکم نیست، پس «من» نمیتواند جسم باشد؛ زیرا این جسم و عوارض جسم است که در شرایط مختلف مورد غفلت قرار میگیرد. این برهان سهروردی را باید مقداری کاملتر کرد.
انسان وجداناً و با علم حضوری «منِ» خود را درک میکند، اما غفلت از مفاهیم کلی مانند این که «من جوهر هستم یا عرض هستم»، «باقی هستم یا فانی هستم» یا حتی «ناطق هستم»، ممکن است. بعضی در دفاع از سهروردی گفتهاند این امور مفاد کلمه «من» نیستند. این که ما بگوییم هویت انسان که بسیط است و نه مرکب، فقط همان چیزی است که انسان از آن غافل نمیشود و از انسان غائب نیست، آن امر همان وجود اوست؛ اما عوارض و خواص دیگر، جزء مقولات و از امور کلی هستند و اینها مصداق وجود هستند، نه مصداق آن معنای کلی.
نکته دیگری که مسئله بسیار مهمی است، این است که آیا نفس و آن «من»، همزمان با به وجود آمدن این بدن به وجود میآید یا از قبل وجود داشته است؟ نفس ناطقه انسان همراه با جسم است، در جسم تصرف میکند و جسم را تدبیر و مدیریت میکند اما در عین حال سهروردی میگوید این نفس از جنس جسم نیست و در جسم هم قرار ندارد، زیرا یک موجود روحانی، مجرد و غیر مادی است؛ منتهی همزمان که به بدن تعلق میگیرد، از عوالم بالا، عالم عقول مجرد و عالم غیر مادی به این بدن افاضه میشود. یعنی نفس در به وجود آمدن و پیدا شدن خود، به جسم احتیاج دارد اما برای بقاء و ادامه یافتن لزوماً دیگر به جسم نیازی ندارد.
پس از ایشان هم ملاصدرا همان تعبیر معروفی را که از قبل وجود داشت به کار میبرد که انسان و نفس ما «جِسْمَانِیَّةُ الْحُدُوثِ وَ رُوحَانِیَّةُ الْبَقَاءِ» است؛ یعنی نفس از بدن فانی متولد شده و رو به سوی کمال باقی دارد، و نقطه تولد همان نقطه ارتباط میان فنا و کمال و میان فنا و بقاء است. اما نفس میتواند عاقل بالفعل بشود، بلکه نفس میتواند عقل بشود.
مبنای جناب صدرا روشن است که بر پایه همان حرکت جوهری و تشکیک وجود استوار است؛ یعنی نفس در عالم طبیعت ابتدا یک جوهر جسمانی است، سپس تکامل ذاتی و طبیعی پیدا میکند، به مراتب بالاتر وجودی میرسد، وحدت شخصی خود را هم حفظ میکند تا این که به تجرد عقلی دست یابد.
سهروردی تعابیر و اصطلاحات خاص خود را با ریشههای ایرانی قبل از اسلام تطبیق میدهد و از نفس ناطقه با عنوان «اسفهبد ناسوت» یا «نور مدبر» یاد میکند. آیا قبل از پدید آمدن بدن، این اسفهبد ناسوت و نور مدبر میتواند باشد؟ از آنجا که نفس، حادث است و نه قدیم، ممکن است و نه واجب، و «مُمْکِنُ الْوُجُودِ» است و نه «وَاجِبُ الْوُجُودِ»، پس قبل از بدن نمیتواند وجود داشته باشد. آن وقت این سؤال مطرح میشود که نفس، مراتب و مقامات مختلفی دارد و فقط یک درجه و یک مرتبه نیست. بله، نفس بسیط است. اجزاء ندارد و مرکب نیست، اما مراتب و مقامات دارد.
اگر علت تامه و وجودی نفس، این بدن است و با این بدن کامل میشود، پس نفس، نمیتواند قبل از بدن وجود داشته باشد؛ اما اگر نه میتواند باشد. یعنی اگر علت وجودی نفس قبل از خود نفس هست، و قبل از تعلق گرفتن به بدن موجود باشد، پس نفس پیش از بدن هم بوده است. اگر بدن و عوارض بدن، شرط نفس بودن و هویت ما باشد، هنگامی که این بدن خراب بشود، فاسد بشود و بمیرد و دیگر وسیلهای در اختیار نفس برای تصرف در این عالم نباشد، نفس هم همزمان از بین خواهد رفت.
یک استدلال دیگر جناب سهروردی، مسئله "خودآگاهی انسان" است؛ به این معنا که انسان از خود و از احوال خود اموری را میداند که دیگران آن را نمیدانند. هر نفسی خود و احوال نفسانی خود را میشناسد؛ وگرنه اگر همه نفوس یکی بودند و وحدت مطلق حاکم بود، باید هر چه را که شما درباره خودت میدانید، عیناً من هم باید درباره شما بدانم و شما هم درباره من بدانید، در حالی که چنین نیست. بعد آنها استنتاج میکنند که اگر نفوس انسانی پیش از عالم طبیعت حکمی از لحاظ کثرت و وحدت داشته باشند، هنگامی که به بدن تعلق میگیرند و همراه با بدن در این عالم محقق میشوند، حتماً متکثر هستند. ما نفوس متعدد داریم و «منِ» من غیر از «منِ» توست.
اگر شما بگویید نفس انسان ازلی بوده و پیش از تولد در این عالم و تعلق به بدن وجود داشته است، ایشان دو احتمال و دو سؤال را مطرح میکند: احتمال نخست این که آیا نفس قبل از تعلق به بدن یکی بوده و با تعلق گرفتن به بدنها در این عالم تکثر یافته و نفوس متعدد پدید آمدهاند؟ این امر بطور جدی اشکال دارد و ممکن نیست؛ زیرا معنی آن این است که نفس دیگر نمیتواند مجرد و غیر مادی باشد، چرا که انقسام و تقسیم را پذیرفته است و تجزیه و تقسیم شدن، مربوط به عالم ماده است. نفس مانند بدن نیست که مقدار داشته باشد، خواص اجسام را ندارد، تقسیمشدنی نیست و اجزاء ندارد؛ لذا این سخن که بگویید پیش از تعلق به بدن، وحدت نفس حاکم بوده و پس از تعلق در این عالم تکثر یافته و نفوس متعدد پیدا شدند، این نمیتواند درست باشد.
احتمال دوم این که بگوییم نفس، در عالم غیر مادی هم از قبل وجود داشته اما متکثر بوده است، و در اینجا هم با تکثر ابدان و اجسام، آن تکثر ادامه پیدا کرده است. سهروردی میگوید شما باید به این اشکال پاسخ بدهید که نمیتوان از کثرت سخن گفت مگر این که تمایز مطرح بشود. "تمایز" در ذات، جوهر و اعراض اگر به شکل شدت و ضعف باشد، ممکن است؛ اما اگر شما بخواهید تکثر را به حسب شدت و ضعف در جوهر وجودی انسان بدانید، بینهایت مراتب شدت و ضعف وجود خواهد داشت و در ازای هر مرتبه یک نفس قرار میگیرد. اگر نزول و جدا شدن نفس از عالم عقول به سوی عالم طبیعت و ماده محال باشد، صعود نفس از این عالم به آن عالم پس از مرگ هم محال خواهد بود. از این رو به سهروردی اشکال کردهاند که شما از یک طرف قائل هستید به این که بعضی از نفوس - نه همه آنها و نه همه انسانها- از این عالم به سوی عالم نور و عقل محض ارتقاء پیدا میکنند و تجدد و تغییری به ساحت مجردات راه ندارد؛ اما از طرف دیگر وقتی مسئله نزول نفوس از عالم انوار به عالم طبیعت را مطرح میکنید، چگونه ممکن است نزول از آن عالم به این عالم منتفی باشد، اما صعود از این عالم به آن عالم ممکن و معنادار باشد. این اشکالی است که قاعدتاً مبدأ و معاد نفس، تعریف آن یکی است؛ سیرورتی که انسان در دنیا و پس از دنیا دارد و خواهد داشت.
ایشان دو احتمال را مطرح میکند و میگوید نمیشود. یکی این که نفوسی هستند که در هیچ بدنی تصرف نمیکنند یعنی نفس بدون بدن. معنی آن این است که نفس، دیگر نفس نیست و مدبر نیست چون اساساً نفس، مدبر است. پس یک احتمال این است که بعضی نفسها بدن ندارند؛ احتمال دیگر هم این است که بگوییم هیچ نفسی بدون بدن نیست. معنی این هم این است که باید از ازل انسانهایی با بدن جسمانی بوده باشند. انسانی را نمیشود فرض کرد که بدون بدن باشد. آن وقت این احتمال که انسانهایی در آینده باشند، یعنی هنوز نفسی به بدن تعلق نگرفته است، این چطوری است؟ وقتی که نفس به بدن تعلق میگیرد، یعنی انسان در این عالم میآید، آنجا نفس حادث میشود.
مسئله دیگر پرسش این است که بعد از مرگ چه بر سر ما میآید؟ این آشناهای ما که میمیرند، دیگر از آنها فقط یک مقدار گوشت و استخوان باقی میماند که کمکم بدبو، بدرنگ، اشمئزازآور و حتی گاهی خوفآور میشود و دیگر هیچ علامتی از زندگی، حیات، روح، عقل، ادراک و احساس در این کالبد نمیبینیم. چه شده است که اینطوری شده است؟ این یک بحث است.
مسئله بعدی این است که آن کسی را که ما با این بدن میشناختیم و الآن اینجا نیست و در این بدن نیست، او اکنون کجاست و چه بر سر او آمد؟ بعد از این که من و شما بمیریم چه میشود؟ جناب سهروردی در این باب تبیینی دارد مبنی بر این که انسانها بعد از مرگ چند دسته میشوند و همه یک آینده و یک ابدیت در پیش ندارند.
او از یک دسته به «انوار» تعبیر میکند یعنی نفسها و شخصیتهای روشن، طاهر و پاک. آن دسته اول کم هستند و در اقلیت هستند.
دسته دوم که تعداد آنها خیلی زیاد است، کسانی هستند که در علم و عمل متوسط هستند و از سطحی از سعادت برخوردار هستند.
دسته سوم کسانی هستند که اهل شقاوت هستند و بدبخت هستند.
در آن دسته اول، از نفس انسانها به نور مدبرِ طاهر و پاک تعبیر میشود. او میگوید آنها به علوم حقیقی و ادراک حقیقت این عالم اشتغال دارند، در دنیا به دنبال فضیلت و فضائل بودند، اهل ریاضت بودند و اینها طبیعتاً گرفتار شواغل برزخی نخواهند بود. یعنی آنها بعد از مرگ، زیر ضربات آن تخیلات، توهمات و قدرت شهوت و غضبی که در ما هست، قرار ندارند. یعنی وقتی از این بدن جدا میشوند و وارد مرحله بعد میشوند، در عالم برزخ، در عالم مثال، در عالم خیال یا عالم منفصل، چون اساساً گرفتار این نوع تخیلات و توهمات نیستند و در دنیا از اینها قطع امید، قطع رابطه و قطع تعلق کردهاند، بعد از این که از این بدن و از این عالم خارج میشوند، اشتیاق و اشتغال آنها بیشتر به آن نور قدسی و نور هستی است؛ و لذا چون مثل ما گرفتار این موانع جسمانی نیستند یا خیلی کم هستند، این عذاب و رنج ما را نخواهند داشت. ما چون به لحاظ شخصیت، تمایلات و عادات خود متعلق به اینجا هستیم، وقتی از این بدن جدا میشویم و وارد مرحله بعد میشویم، برای ما خیلی سخت است و خیلی سخت خواهد بود؛ چون حواس ما اینجاست و تعلق ما به اینجاست و لذت و رنجهای ما هنوز از سنخ این عالم است، در حالی که به آن عالم رفتهایم که رنج و لذتها، ادراکات و احساسات در آنجا بسیار لطیفتر و دقیقتر میشود.
این تقسیمبندی سهگانهای است که جناب سهروردی دارد. دیگران هم تقسیمبندیهای دیگری دارند و حالا چون موضوع بحث ما ایشان است، وارد مباحث دیگران نمیشویم؛ وگرنه مثلاً جناب "ابنسینا" راجع به انسان پس از مرگ تقسیمبندی و استدلالهای دیگری دارد، یا "فارابی" به گونهای دیگر تقسیم و طبقهبندی میکند، یا "ملاصدرا" آدمها را بعد از مرگ به چهار دسته تقسیم میکند که بله، همه نور مدبر هستند و نفس مدبر در همه هست، اما یا جاهل هستند یا عالم، و هرکدام از اینها یا آلوده هستند یا وارسته. این چهار دسته میشود؛ و چهار نوع زندگی بعد از مرگ دارند تا عاقبت به آن قیامت اصلی برسد که دیگر خواص این عالم و خواص انسان تغییرات خیلی بزرگی میکند و ماجرای بعدی رخ میدهد که از آن به قیامت کبری تعبیر میشود.
بنابراین در این مدتی که در دنیا هستیم حقایق مذهبی عالم را بدانیم یا ندانیم و به آن توجهی نداشته باشیم، و به لحاظ معرفتی با عالم معنا ارتباطی داشته باشیم یا نداشته باشیم، در حوزه علم قرار میگیرد.
دوم در عمل، همان چیزی که به تقوا، مدیریت رفتار و تعلقات تعبیر میشود که از نقطه ضعفهای بزرگ ماست؛ در آنجا ما در اینجا گرفتار همین شهوات و غضب میشویم و در این منجلاب میمانیم، اما عدهای عبور میکنند و خودشان را رشد میدهند.
دسته سوم کسانی هستند که هم به لحاظ علمی آگاهی معنوی دارند و هم به لحاظ عملی پاکیزه هستند. اینها خیلی سریع به عالم انوار، عالم عقول و سعادت میروند و به محضی که از این عالم میروند و میمیرند، ادراکات آنها و احساسات آنها اساساً انفجار نور، بهجت و شادی خواهد بود.
یک دسته کسانی هستند که به لحاظ علمی عالم هستند - نه علم نظری، بلکه علم باطنی - و این مسائل را اجمالاً میفهمند، قبول دارند و عمل میکنند، اما در جاهایی هم فساد، ظلم و رذیلتهایی از آنها سر میزند و گرفتار ناپاکیهایی که در این تعلقات هست میشوند. سهروردی میگوید اینها هم چون زمینه و ظرفیت در آنها هست، به عالم انوار و عقول میرسند منتهی خیلی به زحمت! یعنی در عالم برزخ مشکلاتی دارند، ولی برای این دسته هم امید به نجات آنها هست. این بهشت و جهنم برزخی و اخروی، عذاب و رحمت، و سعادت و شقاوت اینگونه تبیین میشود که هر نفسی که تا در دنیا هست در این عالم، به لحاظ علم و عمل نورانیت بیشتری حاصل میکند، هم آگاهی او به مبدأ و معاد عالم و به آن نور قاهر بیشتر میشود و هم عشق و محبت او به خدا بیشتر میشود و هرچه این آگاهی و این عشق و توجه بیشتر میشود، انسان غنیتر میشود و به آن کمال مطلق قرب بیشتری پیدا میکند؛ و این ارتباط علمی و عملی باعث میشود که از طرف آن نور قاهر افاضه بیشتری به اینها بشود، این نفس نورانیتر میشود، اتصال به عالم نور محض در او بیشتر میشود و این اتصال یک ملکه میشود، یعنی دیگر ذاتیِ آن شخص میشود؛ و وقتی که بدن او میپوسد و میمیرد، شدت جذب به آن سرچشمههای اصلی نور، به آن نورِ همه انوار، و عالم نور محض مدام بیشتر میشود و انسان قدسیتر، انسانتر و کاملتر میشود.
حالا این که این امر به حسب ذات است یا مربوط به ذات انسان یا عوارض او است، بستگی به این دارد که حرکت جوهری را با آن تدقیق خاص صدرایی قبول داشته باشید یا نه؟ اغلب فلاسفه این حرکت جوهری را قبول ندارند، یعنی اصلاً شاید توجهی به آن نکردند و چنین تعبیری ندارند و عمدتاً همه حرکات و تحولات را عَرَضی و عارض میدانستند، نه ذاتی.
اما اگر این دیدگاه را دارید که میگوید نفس انسان برتر و انسان پستتر با این همه تفاوتها و تضادهای وجودی در صفات، تفاوت ذات ندارند، حتماً تفاوت و تفاضل نفس آن انسانها با نفس این انسانها فقط عَرَضی و خارجی نیست؛ حقیقت این و او یکی و مشترک نیست و لذا همه انسانها از یک نوع نیستند. این که میگویید «نوع انسان»، ما با این تعریفی که میکنیم چیزی به نام نوع انسان نداریم؛ و "نفس متعالی"، یعنی نفس آن اولیا که آن همه رشد علمی و عملی پیدا میکنند، با نفس موجوداتی که از حیوانات پایینتر هستند و از حیوانات ناقصتر هستند، از یک نوع نیستند. آنها به لحاظ وجودی یک نوع نیستند که بگویید یک نوع به نام نوع انسان است و افراد آن به لحاظ عوارض و اعراض با هم تفاوتهایی دارند؛ نه، ذاتاً تفاوت دارند. اینها دو نوع موجود هستند، نه دو فرد از یک نوع موجود.
آیا منشأ میزان نورانیت و ظلمانیت نفس، ذاتی است یا عَرَضی؟ این که نفس وقتی حقایقی را بتواند تصور کند و تصدیقهای او یقینی بشود، یعنی خودِ نفس دارد به عقل تبدیل میشود. نفس بالقوه عقلانی است، اما کمکم این نفس بالفعل، عقل و عقلی و عقلانی میشود. اول از آن عقل هیولانی شروع میشود؛ آن قوه صِرف است و فقط استعدادِ عقلشدن است. اما این مراتب تکامل عقلی که ادامه پیدا میکند، نفس است. آن انسان کمکم به آن عالم عقل یا مثلاً به عقل فعال شبیهتر و قریبتر میشود، و قوای هم علمی و هم عملی انسان کاملتر میشود؛ و این امر ارتباط دارد با این که نفس انسان از آن صفات ظلمانی و حیوانیِ شهوت و غضب چقدر رها میشود و قدسی میشود یا نمیشود.
در اینجا نتیجه میگیرند که نفوس طاهره و مجرد، انسانهای پاکی که تعلقات مادی خود را به حداقل میرسانند، وقتی از ماده و بدن جدا میشوند و از این عالم عبور میکنند، آگاهی از ذات خود و یک خودآگاهی باطنی و معنوی دارند و همینطور از آن انوار و اشراقهای آن آگاهی دارند و لذا از همدیگر تمایز عقلی پیدا میکنند چون همه به یک اندازه و در یک سطح عقل و عقلانی نشدند، لذا حتی اینها میتوانند در عالم بعد با یکدیگر متمایز و متکثر باشند و از هم جدا باشند.
یک ارتباط دیگری هم این انسانشناسی با هستیشناسی پیدا میکند و آن نسبت این امتیاز عقلی بین آن نفسهای نورانی با یکدیگر است و مسئله "وحدت وجود" است. البته میدانید وحدت وجود میتواند انواع تفسیرهای مادی، معنوی، توحیدی و همینطور مشرکانه داشته باشد؛ ولی آن وحدتی که در مورد وحدت وجود از طرف الهیون - و نه مادیون - ذکر شده است و تفسیر الهی و توحیدی از آن ارائه میدهند، با این عدم وحدت، یعنی با این کثرت و تمایز نفوس نورانی در عالم بعد از مرگ، نسبت این دو با هم چیست؟ انسان هم حساس است، هم عاقل است و هم متخیل است؛ یعنی "حس" و "عقل" و "خیال" دارد. در حس و حواس، ما با همه حیوانات شریک هستیم و حتی ادراکات حسی بعضی از حیوانات از ما قویتر است. در تخیل هم بعضی حیوانات قدرت تخیل دارند و انسان و بعضی حیوانات میتوانند در ادراک خیالی مشترک باشند، اما سطح بالاتر آن که ادراک عقلی است دیگر فقط مخصوص انسان است.
حالا این سهطور ادراک و این سه سنخ ادراک، ادراک هستند؛ یعنی بحث شعور، فهم و معرفت است. انسان در ذات خود میتواند هر سه نوع ادراک را بفهمد و بیابد یعنی انسان درمییابد که من هم میتوانم حس کنم، هم تعقل کنم و هم تخیل کنم. قبل از این که ما وارد ملکوت عالم بشویم، در عالم دنیا در همین محسوسات و متخیلات و موهومات داریم دستوپا میزنیم. وقتی به عالم انسانی ارتقا پیدا میکنیم، ادراکاتی درباره انسان حاصل میشود که نه محسوس هستند، نه موهوم هستند و نه متخیل هستند؛ یعنی از نوع حس، تخیل و وهم نیستند و ما اینها را هم ادراک میکنیم. این سطح و اینطور از ادراک، حقیقت انسان است که از خداوند مستقل نیست و روح مضاف، وابسته و تکیهداده به حقتعالی و خدای متعال است «نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی» و از این قبیل، در اینجا قابل تبیین و استناد است.
انسان در این عالم، موجودات غیرمادی و ارواح مجرد را در حد تشبیه آنها و شباهت آنها با همین عالم شهود و ماده، در همین سطح ادراک میکند. اما آن عالم، عالم بینهایت است و مثل اینجا نیست. عالم محسوسات و عالم تخیل محدود هستند، اما آن عالم عقل و عالم معنا حد و حدود ندارد و بینهایت است. ادراک این که هر انسان بعد از مرگ در چه موقعیتی قرار میگیرد، به نوع تعالی و تنزل وجودی ما در این عالم تا وقتی که در دنیا هستیم بستگی دارد. انسان در ابتدا در مرتبه حیوان و در مرتبه شیطان و شیاطین است یعنی آن ادراک حسی و ادراک خیالی و مانند آن را دارد و سپس به مرتبه فرشتگان ارتقا پیدا میکند. فرشتهها همگی موجودات غیرمادی هستند و آنها هم از یک نوع و در یک سطح نیستند. فرشتگان هم، چون عالم عقول مراتب دارد، درجات و مقامات و مراتب متعددی دارند.
او آن نور اِسپَهبُد یا نفس ناطقه را میگوید که از همان اول، از ذیل همان نور محض و جزء نور محض است. این غیر از آن جسمانیةالحدوث بودنِ نفس است که ملاصدرا میگوید؛ در اینجا اشتراکاتی و تفاوتهایی وجود دارد. در تقسیمبندیای که خود شیخ اشراق کرده است، گروه اول، انسانهای سعادتمند هستند که عرض کردیم.
گروه دوم، سعادت متوسط دارند و خوشبختهای متوسط هستند، و زاهد پارسا؛ آنهایی که در عمل تقوا را رعایت کردهاند، ولی خیلی ادراکات خاص باطنی و معنوی از هستی و ملکوت عالم نداشتهاند، اما در عمل زاهد و باتقوا بودهاند؛ آن علم باطنی خیلی نبوده است، اما عمل صالح داشتهاند.
درباره این تعبیر که در بهشت هرچه میخواهی و هرچه از هر سنخی میل کنی خواهد بود و هست، «مَا یَشْتَهُونَ»، اولاً آن شخصیت و انسان بهشتی که توانسته است به لحاظ تکامل معنوی و عقلی از خیلی از موانع عبور کرده (حتی آن کسی که هنوز از بعضی موانع عبور نکرده و جزو متوسطها باشد اما از موانع متعددی هم عبور کرده باشد)، میتواند به این مقام برسد. این که میگویند در بهشت هرچه اراده کنی و بخواهی دارید و به آن میرسید و انتظار، تأخیر و تکرار معنی ندارد، به این دلیل است که لذت بهشت غیر از لذت دنیا است و عذاب و رنج جهنم هم همینطور است. سهروردی این موضوع را از جمله اینطور تبیین میکند که وقتی یک نفس و روح انسانی توانسته باشد هرچه بیشتر از این قیود شهوت و غضب و از موهومات فاصله بگیرد، و هر میزانی که اتصال او با عالم عقول و ارواح و عالم معنا بیشتر باشد و آگاهی او، عشق او و توجه او به نورالانوار بیشتر شود، این نفس به لحاظ علمی و عملی قویتر و نورانیتر است. آن وقت آنها میتوانند هر چیزی را که از آن لذت میبرند، به هر طوری که بخواهند حاضر کنند؛ چه غذای لذیذ باشد، چه صورت زیبا، آواز خوش، بوی خوش یا هرچه که باشد. منتهی آن صورتهایی که در عالم بعد است، از این صور عالم ماده خیلی کاملتر هستند. این تعبیر را ملاصدرا هم با تحلیل خود او دارد که چرا در آخرت انسان از هرچه بخواهد لذت ببرد، آن را به اذن خدا ایجاد و خلق میکند؛ برای این که آنجا وجود خیالی و وجود حسی یکی است.
در این عالم دنیا وجود حسی و وجود تخیلی با هم متفاوت هستند و یکی نیستند. در دنیا تا وقتی که نفس ما به بدن تعلق دارد، احساسات ما همگی تابع نوع التقاء و مواجهه ما با ماده حسی است. بعضی وقتها ما با تخیل، صورتهایی را اختراع میکنیم که در بیرون نیست، ولی ما داریم آن را تخیل میکنیم؛ ولی در بیرون از من ادراک نمیشود، چون وجود ندارد. این نکته مربوط به زمانی است که در دنیا هستیم.
نکته دوم این که در دنیا لذت حسی و این محسوساتی که ما از آنها لذت میبریم، از لذت خیالی (هم لذت آن، هم درد و رنج آن، غم و شادی آن) قویتر است؛ یعنی محسوسات در دنیا تا وقتی ما به این بدن متعلق هستیم، از متخیلات قویتر هستند. رنج و شادی و لذت و رنج محسوس مادی از لذت و رنج خیالی قویتر است و تخیل ضعیفتر است. اما وقتی از این بدن و عالم ماده عبور میکنیم و میمیریم و به عالم بعد میرویم، آنجا و بخصوص در آخرت، این دو تفاوت دیگر وجود ندارد. آنجا دیگر عالم ماده به این شکل نیست؛ موجود اخروی از موجود دنیوی، موجودتر و قویتر، نورانیتر و واقعیتر است. آخرت به لحاظ وجودی از دنیا شدیدتر، قویتر و واقعیتر است. چرا؟ برای این که بسیط است. آنجا این ترکیبات مادی که مانع و قیود وجود و حقیقت هستند، وجود ندارند. تفرقه مواد و تفاوت آنها، تجزیه آنها و ترکیب آنها در اینجا با بعد از مرگ در عالم بعد یکی نیست. لذا آن اوصافی که برای یک وجود عینی مادی در دنیا ذکر میکنیم، غیر از وقتی است که داریم آنها را تصور یا تخیل میکنیم. اما بعد از دنیا در باطن این هستی، در آخرت، موجودات با آن صوری که ما ادراک میکنیم، وجود آنها یکی است یعنی موجود آخرت با همین وجود ادراکی یکی میشود. به این معنی که لذتها و دردها خیلی قویتر و خالصتر هستند و با نفس هرکسی ارتباط دارند. این که در قرآن و روایات میفرمایند که شما بهشت و جهنم را الآن خود شما دارید میسازید، به این معنا که ما با همین ادراکات، احساسات، تخیلات و رفتارهایی که انجام میدهیم، داریم بستر حیات ابدی و فرامادی خودمان را فراهم میکنیم. آن وقت ما بعداً از آنچه که در اینجا ما را ناقص و معیوب میکند، خیلی بیشتر رنج خواهیم برد؛ و آنچه که در اینجا لذت اندک، موقت و محدودی دارد، در آنجا لذت آن غیرقابل مقایسه خواهد بود؛ چه در بهشت برزخی و چه بعد در بهشت اصلی یعنی بهشت قیامت. نفس انسان چنان به خدای متعال، حقیقت مطلق و نور مطلق نزدیک شده است که به اذن او خلق میکند یعنی این انسانها که بعد از مرگ به این ظرفیت میرسند، همین که چیزی را ادراک و تصور کنند، هرچه که دل آنها میخواهد و تصور میکنند، موجود است. الآن ما در دنیا (فقط از باب تشبیه میگویم) از یک حالات و کارهایی لذت میبریم و چشمهای خود را میبندیم تا این ماده و محسوسات را نبینیم و شروع به تخیل میکنیم و در خیالات ما آن صحنهها پیش میآید. بسته به این که سطح وجودی ما، صفات، رذیلت، فضیلت، آگاهی و قدرت روحی ما در تسلط بر خودمان چقدر باشد، به تناسب از یک چیزهایی لذت میبریم و از یک چیزهایی بدمان میآید. ممکن است از چیزی که من تخیل میکنم و لذت میبرم، شما که در یک درجه بالاتری هستید، رنج ببرید و خوش شما نیاید و از چیز دیگری لذت ببرید. ولی در هر صورت برای من و تو و کسی که از چیزی که خوش من نمیآید خوش او میآید و تخیل میکند، در دنیا تخیلکردن یک چیز با دیدن و حسکردن واقعی آن متفاوت است. اما از این جهت که در اینجا هرچه را میخواهی تخیل میکنی ولو این که در بیرون وجود مادی و محسوس ندارد، وقتی به آنجا میروی، مرز بین این دو ادراک برداشته میشود؛ آنچه اراده میکنم و میخواهم، هست؛ یعنی تعریف و نسبت خیال، تخیل و تعقل به گونه دیگری میشود. میگویند هرچه در اینجا تعلقات ما و علاقه ما به ظلمات بیشتر باشد، در برزخ و برزخهایی که بعد از مرگ تا قیامت در پیش داریم، رنجها و لذتهای ما با هم متفاوت است و شدت و ضعف دارد؛ چون نه تنها انعکاس زندگی ما در این عالم است، بلکه خود او و باطن او بدون پرده است.
درباره این که برای دسته سوم بعد از مرگ چه اتفاقی میافتد، جناب سهروردی میگوید وقتی شقاوتمندان، بدبختها و جهنمیها از بدن جدا میشوند و وارد عالم برزخ میشوند، بر اساس همین تبیین فلسفی که او ارائه میدهد و مابهازای آن را هم در قرآن و منابع دین و شریعت اشاره میکند؛ این که قرآن میفرماید عدهای هستند که «حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِیًّا» یا «فَأَصْبَحُوا فِی دَارِهِمْ جَاثِمِینَ»، هر انسانی بعد از این که از بدن رها میشود، به حسب اخلاق و افعال رذیله و بدی که در این عالم داشته است، سایههایی از این صور معلق و ظلمانی خواهد داشت؛ یعنی ما بعداً گرفتار همین تاریکیهای اخلاق و افعال خود خواهیم بود.
او میخواهد توضیح دهد آنچه که در قرآن و اخطار انبیاء به بشر گفته شده است درباره جهنم، عذاب برزخ، عذاب قیامت، و این که اعمال ما مانند آتش، عقربهای گزنده، افعی، آب جوشان و از این قبیل است، اعمال بد خودمان موضوع تخیلات اهل شقاوت میشود؛ و برزخ بین عالم اثیری و عالم عنصری قرار دارد. او یک شبهه تناسخ را هم مطرح کرده و پاسخ میدهد که چرا تناسخ باطل است و انواع تناسخ هر کدام به چه معناست که حالا از موضوع بحث ما بیرون است. در یک جلسه دیگر به تناسخ، انواع تناسخ، این که کدامها به چه معناست و چرا محال است؟ به چه معنا قابل تفسیر است و تبصره لازم دارد؟ و این که تعلق یک نفس به یک بدن دیگر بعد از مرگ در دنیا ممکن است یا مربوط به عالم دیگری است و با چه شرایطی خواهد بود، میپردازیم که موضوع بحث ما در این جلسه نیست.
لذا این بهشت و جهنمِ وجودی، با معرفتشناسی و نحوه، عمق و تعریف معرفت بعد از این عالم کاملاً ارتباط پیدا میکند؛ چرا که ما دیگر در عالم ماده و ادراکات حسی به این شکل نیستیم و با صور تخیلات و معقولات روبرو هستیم که مرز اراده از جهاتی از بین آنها برداشته میشود. متنعم یا معذب بودن ما کاملاً به این بستگی دارد که در این دنیا برای خودمان چه عالمی ساختهایم و در چه حباب وجودی داریم زندگی میکنیم و میاندیشیم. این صور تخیلات مادی نیستند و از ماده و اجرام دنیوی و طبیعی مجرد هستند و اشباح اخروی دارند؛ یعنی لذت و رنج در آنجا شدیدتر از لذت و رنج در اینجای عالم ماده است. لذا در قرآن و حدیث هم میفرمایند که آتش دنیا هزاران بار ضعیفشده آتش آخرت است؛ یعنی متنزل، متکدر و ضعیفتر است و لذت آن هم همینطور است. بهشت و جهنم از جهاتی شبیه همین لذائذ و دردهای آلام در اینجاست، اما اینها نیست. آنچه را که ما در دنیا در خود ما ایجاد کردهایم، در آخرت همراه ما هستند؛ آن من هستم و منی که خودم در اینجا ساختهام، به من ملحق میشود. این صورتهای اخروی که نعمت، سعادت، شقاوت، بهشت و جهنم را برای ما مقداری روشن و محقق میکند، در یک جرم فلکی یا غیرفلکی منطبع نیست؛ آن صورتها در یک رتبه وجودی دیگر به واسطه نفس، برای خود نفس موجود است و ایجاد میشود؛ یعنی نفس ما در آخرت با اخلاق و ملکات اعمال ما در اینجا متعین میشود و نفس ما در آخرت با محصولات خودش و آنچه با خود کرده است، متعین و محقق میشود. ما در این فرصت محدود و در حد درک و فهم بسیار محدود خودم، بر اساس همین منابع و متونی که در دسترس ماست تلاش کردیم اجمالاً به دو دیدگاه جناب سهروردی در باب انسان، مرگ و زندگی، باطن و ظاهر او، دنیا و آخرت او، و ارتباط علم و عمل انسان با آن شقاوت، سعادت، بهشت و جهنمی که گفته میشود بپردازیم تا ببینیم که باید هزاران متفکر بیایند و بیندیشند تا کمی به معنای این آیات قرآن در باب بهشت و جهنم و مرگ و زندگی و رابطه انسان با خدا هست پی ببریم و چندگامی نزدیکتر بشویم و یک مقدار معنای اینها را که فکر میکنیم میدانیم دقیقتر و بیشتر بدانیم.
ببخشید وقت شریف شما را گرفتیم.
والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته
هشتگهای موضوعی